جغرافیای طبیعی

 نام قبلی شهرستان مهاباد ساوجبلاغ مکری بود که در زمان حکومت رضاخان همچون بسیاری از شهرها که نامشان تغییر یافت ، به «‌مهاباد» تغییر داده شد.

منطقه ایکه امروزه به نام مهاباد نامیده می شود قسمتی از مناطق کردنشین غرب ایران است که از شمال به دریاچه ارومیه و جلگه های «محال سلدوز» ، از مشرق به جلگه های میاندوآب و تکاب ، از جنوب به سرحد عراق و خاک پژدر  در کردستان ایران و از مغرب به سرحدات ایران و عراق محدود است.

 ناحیه ایست کوهستانی که زمستانهای سرد و تابستانی گرم دارد وفصول بهار و پاییزدر این منطقه زودگذرمی باشد. کوههای منطقه امتداد و شعباتی از کوههای زاگرس می باشند. طوایف و عشایر اطراف مهاباد عبارتند از :

منگور، مامش ، دهبکری ، سوسنی ، پیران ، گورک ، ملکاری ، بریاجی در ایران و سه طایفه پژدری ، ‌مرگه ای و قسمتی از پیران در عراق .

 تاریخچه فرهنگ و تعلیم در شهرستان مهاباد مانند سایر نقاط  ایران به دو دوره تقسیم می گردد :

1 ) دوره مدارس فیضیه

2 ) دوره مدارس به طرز نوین

اطلاعاتی که راجع به مدارس قدیم جمع آوری شده تا سال 1089 هجری قمری پیش می رود که در مسجد جامع مهاباد (مسجد سرخ) دایر و مدرس آن مرحوم «ملاجامی» بوده که مقبره اش امروزه در میدان ملاجامی مهاباد پابرجا می باشد. پس از فوت او چند نفر از شاگردانش عهده دار تدریس شدند . اما اولین دبستانی که در سال 1335 هجری قمری در شهرستان مهاباد افتتاح شده ، «دبستان سعادت» می باشد که توسط آقای «مکرم الملک قائم مقام طباطبایی» فرماندار تبریز تأسیس گردید

 مسجد جامع مهاباد (مسجد سرخ) در زمان سلطنت شاه سلیمان صفوی در سال 1089 هجری قمری بنا شده است . این مسجد در کنار رودخانه مهاباد با مصالحی چون سنگ ،‌چوب ،آجر ،گل و گچ در زمینی با زیربنای 300 متر و پهنای 150 متر و توسط 10 ستون سنگی و 18 گنبد آجری بنا شده است . فاصله هر ستون از ستون دیگر 5/4 متر است . دیگری دخمه سنگی فقرقا (فه قره قا) واقع در 20 کیلومتری مهاباد در محور جاده آسفالته مهاباد – میاندوآب در منطقه شهرویران (شارویران) و در نزدیکی روستای اگریقاش (ایندرقاش) در سینه کوه کنده شده است . دخمه جمعاً دارای چهار ستون که دو ستون در قسمت داخلی دخمه و در نزدیکی محل اختلاف سطح قرار دارد و دو ستون دیگر در جلو دخمه واقع شده اند . دور هریک از این ستون ها 176 سانتیمتر بوده و به صورت استوانه ای و به ارتفاع 220 سانتیمتر از کف دخمه تا سقف آن تراشیده شده است . در کف آن سه گور کنده شده است . گور سمت چپ نسبت به دو گور دیگر که قرینه هستند بزرگتر می باشد . در بعضی از متون تاریخی از این مکان به نام آرامگاه «فرورتیش» نام برده شده است.