| تبليغات | X |
Herçend mêjuî zanist u estêrenasî degerêtewe bo çend hezar salêk lemewber, twanîwmane lem regawe le maweî 150 salî rabirdu da zanyarîyêkî zor be dest bihênîn le ser cihanî dewr u berman. Dezanîn ke le ser hesreyêk ejîn be nawî Zewî, u ke zewî mangekî heye ke berdewam be dewriya exulêtewe. Zewîsh xoî be dewr estêreyêka exulêtewe ke nawman nawe Xor. Be hoî em gerane berdewameî em peîkere asmaniyaneweye ke roj u shew, rojekanî mang, mangekanî sal, Behar, Hawîn, Paîz, u Zimsanîsh dirust ewin. Cige lemanesh, be boneî em destkewte zanistîyaneshewe tiwanîwmane temenî zewî u gerdûnîsh bizanîn. Dyare em destkewtane taîbetmendî xoîan heye, çunke emane pêwendîan heye bewewe ke ême, weku binîam ya weku ajelêk, keî u çon hatuînete ser zewî u boçî.
Lem kurte nusrawe da, be hîwaîn bitwanîn hendêk runakî bixeîne ser em base, u be taîbet runîbikeînewe ke çon estêrenasan etwanin temenî gerdûn bipêwin. Herçend zîatir le yek rêga heye bo be dest hênanî temenî gerdûn, ême le ser yekêk lem rêgane edwêîn, u giringî taîbet edeîn be bekarhênanî zanist u shêweî zanistî ke dyare le sedeyêk lemwberewe ta emro, be serkewtûî bekar hatwe.
HÎçgiriftêk niye le ser têgeishtinî eweî ke zewî ew hesareye ke le serya ejîn u mang u xorish ew du peîkere zeq u leberçawen ke be shew u roj be asanî le asman da debinrên. Belam, hesarekan, estrekan, kakeshanekan, u hemu gerdûn çîn? Em naw nirawane, hendêk car serqalî bo gishtman dirust deken u zor carîsh dwaî hendêk bîr kirdinewe serqalî u serê sheman bo dirust deken. Boye be girîngî dezanîn çem le pêsh da em nawane shî bikeynewe.
Weku witiman, zewî be dewr zor da egerêt. Legel zewî da 8 hesareî tirîsh be dewr xor da egerin. Weku le wêneî 1 da eme nîshanî edeî n, em sîstême naw enêîn Komelesareî xor. Nizîktirin hesare le xorewe naw nirawe Zawa, u be dwaî ew da Gelawêj, Zewî, Merîx, Berjîs, Keîwan, Uranus, Neptun, Pluto. Herkam lem hesarane lewaneye mangî xoyan hebêt ke be dewryana degerên, diyare gishtyan, her yekew le bazneyek da, be dewr xor da egerên. Lreda cgaîeweye ke basî ewesh bikeîn ke ciyawazî beînî estêre u hesare eweye ke estre xoî tshkî xoy heye, belam hesare weku berdêkî zor gewre waye ke xoî tîshk dirust nakt. Cige lem ciyawazîye serekîye, estêre le hesare zor gewre tire (weku le xishteî 1 shîman kirdiwetewe), u be hoî emeshewe, hesare be dewr ew estêreî ke lêweî nizîke exulêtewe.
Wêneî 1: Xor u her 9 hesarekeî dewr u berî legel ew baznaneî ke hesarekan têda be dewr xor da exulênewe.
Cige le xor u hesare, komelesareî xor, peîlerî tirîshî têdaye. Be taîbet shehab u berdî samanî. Shehab weku topele befir u seholêkî zor gewreye ke le bazneyêkî zor hêlkeîda be dewr xor da exulêtewe. Ke shehabêk nizîkî xor ekewêtewe, hendêk le bafir u seholekeî etawêtewe, u be shêweî kilkêk be diwaî xoî da raî dekêshêt (weku le wêneî 2 da eîbînîn). Berdî asmanîsh (weku ewaneî wêneî 2) be endazeî corawcor peîda debin (
km). Zorbeî berde asmanîyekan le bazneyêkan le bîn Merîx u Berjîs, belam hendêkîshîyan bilaw bunetewe bo dewr u pishtî hesarekan. Carcar em berdane ewende nizîk ewinewe le hsarekan, ke xoyanîyan pêda dekêshin. Boye ke ebînîn ser hendêk le hesarekan yaxud mang, cegaî xo peda keshanî berdekanî pewe dîyare. Hendêk carîsh tak u tukêk le berdekan ekewine ser zewî.
[Lêreda du berdî asmanî ebînîn, ke nawekeyan u endazekeyanish dîyarî kirawin. Em core endazane bawin bo ew berdaneî ke le komelesareî xor binrawinetewe (Serçawe: NASA/JPL).] 
Wêneî 2: Nimuneî çend shehab u berdî asmanî. Le bîrman bet ke shehabekan zor le berde asmanîyekan gewretirin.
| Peîker | Qursaî |  zewî |
Endaze | Çeq | Germa | Runakî | Dûrî | Mang |
| (1) | (2) | (3) | (4) | (5) | (6) | (7) | (8) | (9) |
| Xor |  |
332830 | 7  |
1410 | 6000  |
-26.0 | -- | -- |
| Zawa |  |
0.053 | 2439 | 5420 | 179 |
-1.9 |  |
0 |
| Gelawêj |  |
0.815 | 6051 | 5250 | 482 |
-4.4 |  |
0 |
| Zewî |  |
-- | 6378 | 5515 | 15 |
-- |  |
1 |
| Merîx |  |
0.532 | 3397 | 3940 | -63 |
-2.0 |  |
2 |
| Berjîs |  |
317.9 | 71492 | 1330 | -121 |
-2.7 |  |
16 |
| Keîwan |  |
95.18 | 60268 | 690 | -125 |
0.7 |  |
18 |
| Uranus |  |
14.54 | 25559 | 1290 | -193 |
0.5 |  |
7 |
| Neptun |  |
17.14 | 24746 | 1640 | -173 |
7.8 |  |
5 |
| Pluto |  |
0.002 | 1137 | 2050 | -215 |
15.1 |  |
1 |
Xishteî 1: Xor u gisht hesarekanî naw komelesareî xor. Lêreda taîbetmendîyekanî her hesareyêk dîyarî dekeîn. (1) Nawî peîkereke, (2) Qursaîyekey be pêwaneî kg, (3) Qursaî be pêwaneî çend ewendeî zewî, (4) Nîwetîreî hêlî îstiîwa, (5) Çeqî peîkereke pe pêwaneî kg/m 
, (6) Têkra pileî germa le ser peîkereke, (7) Runakî be pêwaneî ``Magnitud'', (8) Dûrî peîkereke le xorewe, (9) Peîkereke çend mangî xoî heye.
Eger le zewîyewe berew asman biroîn, dîyare yekem peîkerêk ke pî bigeîn mange. Le mangewe etwanîn ya berew xor biroîn ya le xor dûr bikewînewe. Eger le xor dûr bikewînewe, weku le xishteî 1 da boman der kewt, le pêsh da degeîn be Merîx, u dway ewe egeîn be Berjîs, ... , heta Pluto. Belam gerdûn zor lemanesh shitî zyatir têdaye. Le Pluto ke bewlatirewe biroîn, boman der dekewêt ke sedha milyard estrey tir hen ke ewanîsh lewaneye weku xor komelesarey xoyan hebêt. Eger seferekeman berdewam bêt ebînîn ke her 
estreyêk be yekewe ko bunetewe. Em komele estêrane, weku le wêneî 3 da deîbî nîn, naw nirawin Kakeshan. Ew kakeshaneî ke xor u zewî teda degerên, naw nirawe Kakeshanî Rêgaî Shîrî.
Estêrenasan êsta le ser ew bawere dan ke gerdûn dewr u berî 
kakeshanî têdaye. Be boneî be yektir besranewey hemu em peî kerane, kakeshanekanîsh be komel legel yektir besrawnetewe. Wate her bem shêwe etwanîn le zewî dûr bikewînewe heta hemu gerdûn bipêwiîn. Egerî sh bimanewêt gerdûn bipêwîn be ko kirdineweî ew jimaranî ta êsta fêr buîn, pêwaneyêk dirust bikeîn.
Zewî le komelesareî xor da degerêt. Xorîsh, weku 
estêreî tir, le kakeshanî rêgaî shîrî da be dewr nawikî kakeshaneke da xulêtewe. Kakeshanî regaî shîrîsh, weku 
kakeshanî tir, le gerdûn da xerîkîculanewe u gorankarîye. Wate gerdûn 
estêreî, weku xorî, têdaye.
Wêneî 3: Nimuneî çend kakeshanêk. Her kam lem kakeshanane le estêre pêk hatun, u zor zor le estêrekanî naw kakeshanekeî xoman le ême dûrtirin. Ew xale sipîyey le wêneî destî rast dîyare, estêreyêke le kakeshanî regay shîrî xoman (Serçawe: Nick Szymanek).
Estêrenasan çend shêweîyêkyan dozî wetewe bo pêwaneî temenî peîkere samanîyekan u hemu gerdûn. Ew shêwe boçunaneî ke bo be dest hênanî temenî gerdûn be kar dên, zor zanîarî tirîshman derbareî peîkerekan pê deden. Bo ew peîkeraneî ke lêmanewe nizîkin, weku Zewî, Mang, ya peîkerekanî komelesareî xor, chend shêweyêkî rasteuxo be ka hatwe u dezanîn ke temenîan deur u berî 5 milîard sale. Bo ew peîkeraneî ke dûrtirin, shêweî dabînkiridinî temenî an le ser shî kirdineweî tîshk danirawe.
Bo eweî bizanîn kakeshanêk çend lêmanewe dûre, etwanîn wird bî newe lewe ke endaze u pileî runakî kakeshaneke çende. Çon le ser zewî da eger du lamp be her du destman bigrîn u dûr kewînewe, lampekan hem kem tîshktir debinewe, hem le yektir nizîktir dekewinewe, eger kakeshanêk le ême dûrtir bêt, hem endazekeî biçuktir dyar ewêt u hem kem tîshktir enwênêt.
Estrenasan eshtiwanin xêrayî dûr buneweî kakeshanek le ruî shî kirdineweî tîshkekeyewe be dest bihênin. Ke tîshkî kakeshanêk (ya her peîkerêkî tir) shî bikirêtewe, wate shebengêkî le dirust bikirêt, zanyarîman pê dedat derbareî ew madaneî ke le peîkerekedan. Le seru emewe, shebeng boman der dexat ke aya ew peîkereî lêî wird buînetewe lêman dûr ekewêtewe ya pêman nizîk ekewêtewe. Beme dewitrê taîbetemendî Doppler, ke shêweî be kar hênanekeî waye ke katêk ke tîshkî kakeshanêk (ya her peîkerêkî tir) shî ekirêtewe, le ruî dabinkirdinî cêgaî xetekanî naw shebengeke, u berawird kirdini ew xetane legel shiwênî surushtî xoyan le ser zewî, ezanirêt aya ew xete be laî sûr ya shîn da kêshrawe, u serencam aya peîkereke berew kwêwe derwat (weku le wêneî 4 da eîbînîn). Bem shebenge cêga gorawane dewitrêt shebengî sûrkêsh, ya shebengî shînkêsh.
Wêneî 4: Çonîyetî dirust bunî shebeng (çep). Lêre da bo nimune yek xetî gîrawe le shebengî em kakeshane dyarî kirawe, u be hoî cêbecê bunî kakeshaneke, em xete be laî sûr ya shîn da sêshrawe. Eger kakeshaneke neculêtewe, shiwênî xete gîraweke le ser rengî sewze. Eger kakeshaneke dûr bikewêtewe, xeteke berew rengî sûr derwat (wate sûrkêsh debêt), be pêçewanewe bo nizîk bunî kakeshaneke. Emeye taîbetmendî Doppler.
Katêk ke erwanîn bo shebengî zorbeî kakeshaneken, boman der dekewêt ke herçend kakeshanêk le ême dûrtir bt, be xêraîyêkî ziyatirewe le ême dûr dekewêtewe (weku wêneî 5). Wate dûr kewtineweî kakeshanekan her weha le xowe nîye u ebêt hoîyêkî taîbetî ewan le ême dûr bixatewe. Em destkewte le salî 1926 le layen Estêrenasî gewre Edwin Hubble be kar hat bo eweî bîselmênê ke gerdûn berdewam gewre ebêtewe. Ke birwanîn bo shebengî komelk zor kakeshan, weku le laî rastî wêneî 5 da ebînîn, dûrî u xêrayî dûr kewtineweî kakeshanekan pêwendîyêkî xetîyan be yektirewe heye. Bem pêwendîye ewitrê Rewaneî Gerdûn, ke bem mana hatwe ke gerdûn berdewam her xerîke erewêtewe.
Wêneî 5: Ke kakeshanêk le êmewe dûrtir bêt çikoletire u shebengekeî sûrkêshtire. Ke biruanînbo shebengî çend kakeshanêk, ebînîn ke dûrî u xêrayî dûr kewtineweî kakeshanekan pêwendîyêkî xetîyan be yektirewe heye. Dûrî pêwaneî ``Mega Parsec'' (Mpc) u xêrayî be pêwaneî (km/s) yan bo dabîn kirawe.
Êsta eger le yadman bêt ke gerdûn le teqîneweîyêkî gewrewe destî pê kirdiwe, etwanîn pê wendî Hubble be kar bihênîn u le ruî pêwanî xêrayî dûr kewtineweî kakeshanekan, berew em teqînewe gewre (``Big Bang'') birwanîn. Wate, çun gerdûn erewêtewe, bo eweî ke emro bem shêwe bêt ke eîbînîn, ebêt rojêk le rojan zor biçuk bûbêt. Wate, katêk ke twanîman twanîman xêraî dûr kewtineweî yekem kakêshanekan bipêwîn, etwanîn bizanî n ke gerdûn çend be xêraî erewêtewe, u keî destî pê kirdiwe. Emro, estêrenasan be pêwanî xêrayî dûr kewtineweî komelêk zor kakeshan, twanî wyane bewe bigen ke gerdûn 15 milîard sal lemewber dirust bwe. Dyare
etwanîn bêjîn le ``Gerdûnêkî Kon'' da dejîn.
