gîr u giriftekanî ser rê bo geyîştin be xêrayî tişk

albêrt enîşteyn (1875-1955) be danî têorî nîsbîyetî taybet le salî 1905  zayînî w nîsîbyetî giştî le salî 1915 alugorêkî zorî le fîzîkîmikanîkewe be dî hêna ke bîrî fîzîkdanekanî le mer zorêk le pirisgirke kanewe gorî .

чew be sirincdan be pêwane girtine wird binanekanî xoy  ke tewawîkird yasagelêkî da ke roştinî be xêrayî tişk  be gîr u giriftêkî zor rû be rû kird ke eger mirov bîhewê  be xerayî tişk birwa debê ew gîr u giriftane bine bir bika .

lêkolînewekanî enîştayn 2 akamî giringî xiwarewey lê dekewêtewe :

1- xêrayî tîşk le boşayî da 2/998*10 9 berawird kird .

2- xêrayekan tenya detwanîn beranber be şitêkî diyarî kiraw bipêwîn.

ême katêk detwanîn bilêyn ke şitêk le halî roştin daye ke çonêtî roştinî ew hemberbe ştêkî tir ke rawestawe bidozînewe w herweha çonêtî şitêk le Halî rawestan da hember be şitêk ke rawestawe bidozînewe .

чenîşteyn be sirincdan bew nusrawaney serê ekamekanî xiwarewey derbirî .

1- hîç ştêk natwanê be xêrayî tîşik birwa .

2- komî her şitêk hawkat legêl çûneserî xêrayekey zortir debê.

3- kom corêk le wize.bew manaye ke her kamyan detwanîn bewî tir bigorîn .

4- çkoÎe bûnewey dirêjayekan .yanî her şitêk ke be xêrayak le halî roştn daye dirêjî чew le hember katêk ke rawestawe kemtire .

5-kat le şitêk ke le haÎîroştn daye le hember şitêk ke rawestawe sebirtir derwa .

ew yasayane bo sefer kirdinîmirov be kakeşanekanî tir tengijegelêkî saz kirdûwa ke herkamyan lem witareda depişkinînewe .

le pişkinînî xaÎî yekem da basman kird ke hîç şitêk natwanê xêratir le tîşik le boşayîda birwa eweye ke xêrayî tîşk diwayîn xêraya ke le siruşt da heye bo wêne katêk ke êlêktironekan ta xêrayekî zor birew dedeyn îtir ew corey ke hen namênin .be taybet ke xêrayî ewan be xêrayî tîşk (c)nîzîk debêtewe lew kateda mû'adilegely berdewamî ême cêgey xoyan le dest deden.

herçend ke têbikoşîn qet natwanîn ew xêraye be  êlêktironekan bideyîn ke xêrayan le (c) ziyatir bê.

le rastîda hîç kat natwanîn xêrayî horikêk be xêrayî tîşk bigeyenîn.hoy akamy yek detwanîn le akamî dû da bibînînewe .le xêrayekanî zor le serê komî (M)HER şitêk haw kat ÎegeÎ çûne serî xêrayekey zortir debê. ew taybet mendîyey detwanîn le biwarî êlêktironekanda nîşan bideyn  bo чew boçûne detwanîn êlêktironekan be xêrayekî zor bixeyne nêw gorepanêkî mêxnatîsêwa .lew halete da êlêktironekan be rêgeyêkî cexzî da deron .her wek hemîşe biristî nawendgeray (MV2/r) debê le rêgey biristî gorepanî mêxnatîsî(QVB) dabîn bikrê. le beraber girtinî ew

 dû biriste demanbê :

ke akamî debête :

her wek debînîn detwanîn komî êlêktironekan bipêwîn.

xalî duham bew deskewte girînge  amaje deka ke be çûne serî xêrayî ştêk komekeşî ziyatir

debê.yanî

ewe bew manayeye ke her kat kom (m0) be xêrayî (c) le halî roştin daye eger xêrayî w komî eweÎîlew mo'adileyeda danêyn komîdiwayînî m ziyatir le komî ewaÎî(m0)debê.ew zor bûney kom le xêrayekanî nîzîk be xêrayî tîşk be mîÎon beraber dega. bo wênê lêk kewtinî firokeyekî tîjfir ke be xêrayî ziyatir le deng derwa legeÎ baÎinde xêra firekan .katêk ke firokeke be xêrayî ziyatir le deng derwa komî ew zor debê ؛her weha katêk ke balindeke bo lay firokeke derwa naçar debîn le xirkirawey xêrayî her dûkyan keÎik wergirîn (xêrayî firoke + xêrayî balinde) debînîn ke xêrayî tewawî roştineke berabere legeÎ xirkirawey dû şiteke .lew rûdwe da xêrayekî zor saz debê ke her dû şiteke le akam da birêk qursayîan deçête ser. bo wêna komî baÎindeka le çen kîÎowe debête deyan kîÎo.

giriftêkî girîngî tir ke le pêşmane xaÎî sêheme ke her kat şitêk be xêrayî tîşk le boşayî da nizîk debêtewe ew şite debête wize. yanî E=MC2 w ew şite le şêwey hemîşeyî xoy dûr dekewêtewe w be şeweyekî tir le wize derdêt.

şayanî base ke bo gorînî kîÎoyek madde 9*1013  j wize pêwîste . ew gorankarîyane le cîhanî maddî w bew xêrayaney ke hen diyarî naka.

le fîzîkî nawekî da diyar deyek be nêwî saz bûn w lebeyn çûn heye ke dû horik le wêk kewtin u têkeÎ bûn legel yek be şêwey fotongelêkî be hêz dedrêne der ؛beÎam le têkeÎ bûnekî tir da ew horikane debnewe be madde .bo wêne :wêkkewtinî dû horikî êlêktiron u pûzîtron . ew dû horike bineretîye kom u barist u barteqay beranbaryan heye .beÎam tenya barekeyan yek nîye .diway ew wêkkewtine debine tîşkî gama be dirêjayî şepolî zor *kurt.le akam da hardukîyan win debin.herçen ke rûdaweke dû layene yanî le katêk da ke wizeman be andazey pêwîst hebê detwanîn biyankeynewe be du horikî êlektiron u pûzîtron ke lêre da ew rûdawe wizekanî cuÎanewey êlêktironekanîşman  dedatewe.

xaÎî çiwarûm katêk ke hemu ew gîr u giriftaneman çare ser kird ke xom le witarêk le jêr nawî(telaş beraye rêsîden bê sor'at nur) birêkm lew gîr u giriftane çare ser kirdûwe tûşî giriftêkî tir debîn ke ewîş çikole bûnewey dirêjayekane ke le nisbîyet da basî lê kirawe.ew tê'orîya deÎe ke be çûne serî xêrayî her şitêk dirêjayî ew kem debêtewe ta cêgeyek ke katî geyiştinî be xêrayî tîşk dirêjayî ew be sîfir dega.

enîşteyn be keÎik wergirtin le mêqdarêkî wêstaw le jêr nêwî zerîbî nisbîyet          nîşanî da ke şitekan la katî geyştin be xêrayî tîşk le beyn deçn.

bo wêne :bo dozînewey dirêjayî şitêk le xêrayî da ,dirêjayî ewalî lew zerîbey serê da zerib dekeyn u debînîn ke dirêjay ew şite be zor bûnî xêrayî kem debêtewe.

Zekerya rebendani 2706 mehabad